बँक म्हणजे काय आणि ती कशी कार्य करते याबद्दलची मूलभूत माहिती (Basic Information) खालीलप्रमाणे आहे :
१. बँक म्हणजे काय? (What is a Bank?)
बँक ही एक अशी वित्तीय संस्था आहे जी लोकांकडून ठेवी (Deposits) स्वीकारते आणि गरजू लोकांना कर्ज (Loans) देते. बँक केवळ पैसे ठेवण्याचे ठिकाण नसून ती अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे. भारतात सर्व बँकांवर भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) चे नियंत्रण असते.
२. बँकांची मुख्य कार्ये (Functions of Bank)
बँका प्रामुख्याने दोन प्रकारची कामे करतात:
- प्राथमिक कार्ये:
- ठेवी स्वीकारणे: लोकांकडील जास्तीचे पैसे सुरक्षित ठेवणे आणि त्यावर व्याज देणे.
- कर्ज देणे: घर, गाडी, शिक्षण किंवा व्यवसायासाठी लोकांना कर्ज उपलब्ध करून देणे.
- दुय्यम कार्ये:
- पैसे ट्रान्सफर: एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात पैसे पाठवणे (NEFT, RTGS, IMPS).
- लॉकर सुविधा: दागिने आणि महत्त्वाची कागदपत्रे सुरक्षित ठेवण्यासाठी लॉकर देणे.
- बिलांचे पैसे भरणे: वीज बिल, विमा हप्ते किंवा कर भरण्याची सोय करणे.
३. बँक खात्यांचे प्रकार (Types of Bank Accounts)
तुमच्या गरजेनुसार तुम्ही बँकेत खालीलपैकी कोणतेही खाते उघडू शकता:
| खात्याचा प्रकार | कोणासाठी? | वैशिष्ट्ये |
| बचत खाते (Saving A/c) | सामान्य नागरिक, विद्यार्थी | बचतीवर थोडे व्याज मिळते, व्यवहारांवर मर्यादा असते. |
| चालू खाते (Current A/c) | व्यापारी, कंपन्या | व्यवहारांवर मर्यादा नसते, पण व्याज मिळत नाही. |
| मुदत ठेव (FD) | गुंतवणूकदार | ठराविक काळासाठी पैसे गुंतवले जातात, जास्त व्याज मिळते. |
| आवर्ती ठेव (RD) | पगारदार व्यक्ती | दरमहा ठराविक रक्कम जमा केली जाते. |
४. महत्त्वाच्या संज्ञा (Important Terms)
- व्याज (Interest): बँकेत ठेवलेल्या पैशांवर बँक आपल्याला जे पैसे देते किंवा कर्जावर जे जास्तीचे पैसे घेते.
- केवायसी (KYC): ‘Know Your Customer’ – तुमची ओळख पटवण्यासाठी लागणारी कागदपत्रे (आधार, पॅन कार्ड).
- एटीएम (ATM): २४ तास पैसे काढण्याची स्वयंचलित सुविधा.
५. बँकांचे मुख्य प्रकार (Types of Banks in India)
- मध्यवर्ती बँक : भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) – ही सर्व बँकांची प्रमुख आहे.
- सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (Public Sector): ज्यांत सरकारची मोठी भागीदारी असते.
भारतात सध्या १२ सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (Public Sector Banks) कार्यरत आहेत. या बँकांमध्ये सरकारची भागीदारी ५१% पेक्षा जास्त असते. २०२० मध्ये झालेल्या मोठ्या विलीनीकरणानंतर (Merger) ही संख्या कमी होऊन १२ वर आली आहे.
खाली या १२ बँकांची यादी आणि त्यांची मुख्य कार्यालये (Headquarters) दिली आहेत:
| अनु. क्र. | बँकेचे नाव (Bank Name) | मुख्य कार्यालय (Headquarters) |
| १ | भारतीय स्टेट बँक (State Bank of India – SBI) | मुंबई |
| २ | बँक ऑफ महाराष्ट्र (Bank of Maharashtra) | पुणे |
| ३ | बँक ऑफ बडोदा (Bank of Baroda) | वडोदरा |
| ४ | कॅनरा बँक (Canara Bank) | बेंगळुरू |
| ५ | पंजाब नॅशनल बँक (Punjab National Bank – PNB) | नवी दिल्ली |
| ६ | युनियन बँक ऑफ इंडिया (Union Bank of India) | मुंबई |
| ७ | बँक ऑफ इंडिया (Bank of India) | मुंबई |
| ८ | सेंट्रल बँक ऑफ इंडिया (Central Bank of India) | मुंबई |
| ९ | इंडियन बँक (Indian Bank) | चेन्नई |
| १० | इंडियन ओव्हरसीज बँक (Indian Overseas Bank) | चेन्नई |
| ११ | युको बँक (UCO Bank) | कोलकाता |
| १२ | पंजाब अँड सिंध बँक (Punjab & Sind Bank) | नवी दिल्ली |
विलीनीकरणानंतरचे महत्त्वाचे बदल (Recent Mergers):
अनेक जुन्या बँका आता वरील मोठ्या बँकांमध्ये विलीन झाल्या आहेत:
- ओरिएंटल बँक ऑफ कॉमर्स आणि युनायटेड बँक आता ‘पंजाब नॅशनल बँक‘चा भाग आहेत.
- सिंडिकेट बँक ही आता ‘कॅनरा बँक‘ झाली आहे.
- आंध्रा बँक आणि कॉर्पोरेशन बँक आता ‘युनियन बँक ऑफ इंडिया‘ मध्ये समाविष्ट आहेत.
- अलाहाबाद बँक आता ‘इंडियन बँक‘ म्हणून ओळखली जाते.
- विजया बँक आणि देना बँक यांचे ‘बँक ऑफ बडोदा‘ मध्ये विलीनीकरण झाले आहे.
- खाजगी बँका (Private Sector): ज्या खाजगी व्यक्ती किंवा संस्था चालवतात.
भारतात सध्या २१ खाजगी क्षेत्रातील बँका (Private Sector Banks) कार्यरत आहेत. या बँकांचे व्यवस्थापन आणि मालकी खाजगी व्यक्ती किंवा संस्थांकडे असते. या बँका त्यांच्या जलद सेवा आणि डिजिटल तंत्रज्ञानासाठी ओळखल्या जातात.
२०२६ च्या ताज्या माहितीनुसार, भारतातील प्रमुख खाजगी बँकांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:
१. प्रमुख (Top) खाजगी बँका
| अनु. क्र. | बँकेचे नाव | मुख्य कार्यालय (HQ) |
| १ | HDFC बँक | मुंबई |
| २ | ICICI बँक | मुंबई |
| ३ | ॲक्सिस बँक (Axis Bank) | मुंबई |
| ४ | कोटक महिंद्रा बँक | मुंबई |
| ५ | इंडसइंड बँक (IndusInd Bank) | मुंबई |
| ६ | IDFC फर्स्ट बँक | मुंबई |
| ७ | येस बँक (YES Bank) | मुंबई |
२. इतर महत्त्वाच्या खाजगी बँका
मोठ्या बँकांव्यतिरिक्त भारतात अनेक जुन्या आणि नवीन पिढीच्या खाजगी बँका आहेत:
- फेडरल बँक (Federal Bank) – कोची (केरळ)
- बंधन बँक (Bandhan Bank) – कोलकाता
- IDBI बँक – मुंबई (ही पूर्वी सरकारी होती, आता खाजगी श्रेणीत येते)
- कर्नाटक बँक – मंगळुरू
- साऊथ इंडियन बँक – त्रिशूर
- करूर वैश्य बँक – करूर
- आरबीएल बँक (RBL Bank) – मुंबई
- सिटी युनियन बँक – कुंभकोणम
- जम्मू आणि काश्मीर बँक – श्रीनगर
- धनलक्ष्मी बँक – त्रिशूर
- सीएसबी बँक (CSB Bank) – त्रिशूर
- डीसीबी बँक (DCB Bank) – मुंबई
- तमिळनाड मर्कंटाईल बँक – थुथुकुडी
- नैनीताल बँक – नैनीताल
३. खाजगी बँकांची वैशिष्ट्ये
- डिजिटल सेवा: नेट बँकिंग, मोबाईल ॲप आणि ऑनलाइन कर्ज प्रक्रियेत या बँका आघाडीवर असतात.
- वेगवान काम: सरकारी बँकांच्या तुलनेत इथे खाते उघडणे किंवा इतर कामे जलद होतात.
- किमान शिल्लक (Minimum Balance): खाजगी बँकांमध्ये खात्यात किमान शिल्लक ठेवण्याची मर्यादा सरकारी बँकांपेक्षा थोडी जास्त असू शकते.
- सहकारी बँका (Co-operative Banks): स्थानिक पातळीवर सहकारी तत्त्वावर चालणाऱ्या बँका.
सहकारी बँका (Co-operative Banks) प्रामुख्याने स्थानिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी आणि ‘विना सहकार नाही उद्धार‘ या तत्त्वावर काम करतात. महाराष्ट्रात सहकारी बँकांचे जाळे खूप मोठे आहे.
या बँकांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: नागरी सहकारी बँका (Urban) आणि जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका (DCCB).
१. भारतातील प्रमुख नागरी सहकारी बँका (Top Urban Co-operative Banks)
या बँका आकाराने मोठ्या असून त्यांची कार्यक्षेत्रे अनेक शहरांत किंवा राज्यांत विस्तारलेली आहेत:
| अनु. क्र. | बँकेचे नाव | मुख्य कार्यालय |
| १ | सारस्वत सहकारी बँक (Saraswat Bank) | मुंबई |
| २ | कॉसमॉस सहकारी बँक (Cosmos Bank) | पुणे |
| ३ | टीजेएसबी (TJSB) सहकारी बँक | ठाणे |
| ४ | एसव्हीसी (SVC) सहकारी बँक (शामराव विठ्ठल) | मुंबई |
| ५ | अभ्युदय सहकारी बँक | मुंबई |
| ६ | जनता सहकारी बँक | पुणे |
| ७ | जीपी पारसिक (G.P. Parsik) बँक | ठाणे |
| ८ | भारत सहकारी बँक | मुंबई |
| ९ | डोंबिवली नागरी सहकारी बँक (DNS Bank) | डोंबिवली |
| १० | कल्याण जनता सहकारी बँक | कल्याण |
२. महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक (The Apex Bank)
- महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक (MSC Bank): ही राज्यातील सर्व सहकारी बँकांची शिखर बँक आहे. हिचे मुख्यालय मुंबई येथे आहे.
३. जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका (District Central Co-operative Banks – DCCB)
महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात एक मध्यवर्ती सहकारी बँक असते, जी प्रामुख्याने शेतकऱ्यांना कर्जपुरवठा करते. काही महत्त्वाची उदाहरणे:
- पुणे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक (PDCC)
- अहमदनगर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक (ADCC)
- मुंबई जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक (Mumbai Bank)
- सातारा जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक
- कोल्हापूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक (KDCC)
४. सहकारी बँकांची वैशिष्ट्ये
- लोकशाही नियंत्रण: या बँकांचे सभासदच त्यांचे मालक असतात.
- व्याजदर: अनेकदा या बँका मुदत ठेवींवर (FD) सरकारी बँकांपेक्षा थोडे जास्त व्याज देतात.
- स्थानिक संपर्क: या बँका स्थानिक लोकांशी आणि व्यापाऱ्यांशी जास्त जोडलेल्या असतात.
- सुरक्षितता: सहकारी बँकांवरही आता RBI चे कडक नियंत्रण असते आणि ५ लाख रुपयांपर्यंतच्या ठेवींना DICGC चे विमा संरक्षण मिळते.