ही संकल्पना ‘उमेद’ – महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानांतर्गत (MSRLM) ग्रामीण महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी राबवली जाते. बँक मित्र (पुरुष) प्रमाणेच बँक सखी या ग्रामीण भागात बँकिंग सेवा पुरवणाऱ्या महिला प्रतिनिधी असतात.
मराठीमध्ये बँक सखीबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. बँक सखी म्हणजे काय?
बँक सखी ही स्वयंसाहाय्यता गटातील (SHG) एक प्रशिक्षित महिला असते, जी बँकेच्या शाखेत किंवा गावात राहून लोकांना बँकिंग व्यवहारांमध्ये मदत करते. प्रामुख्याने ज्या महिला किंवा ज्येष्ठ नागरिक बँकेत जाण्यास घाबरतात किंवा ज्यांना कागदपत्रे समजत नाहीत, त्यांना बँक सखी मार्गदर्शन करते.
२. मुख्य जबाबदाऱ्या आणि कामे
- बँकेत मदत करणे: बँकेत येणाऱ्या ग्राहकांना स्लिप भरणे, पैसे काढणे किंवा भरण्याचे फॉर्म भरून देणे.
- बँकिंग सेवा: गावागावात जाऊन बायोमेट्रिक मशीनद्वारे आधार कार्डचा वापर करून पैसे काढून देणे (Doorstep Banking).
- बचत गटांना मदत: स्वयंसाहाय्यता गटांचे बँक खाते उघडणे, कर्ज प्रकरणांसाठी पाठपुरावा करणे आणि त्यांचे रेकॉर्ड तपासणे.
- आर्थिक साक्षरता: ग्रामीण महिलांना विम्याच्या योजना (उदा. प्रधानमंत्री जीवन ज्योती विमा योजना), पेन्शन योजना आणि बचतीचे महत्त्व पटवून देणे.
३. पात्रता आणि निवड प्रक्रिया
- बचत गटाचा सदस्य: ती महिला स्वतः एका सक्रिय स्वयंसाहाय्यता गटाची सदस्य असणे अनिवार्य आहे.
- शिक्षण: किमान १० वी किंवा १२ वी उत्तीर्ण आणि लिहिता-वाचता येणे आवश्यक.
- स्थानिक रहिवासी: ती महिला त्याच गावची किंवा परिसरातील असावी जेणेकरून तिचा लोकांशी संपर्क चांगला असेल.
- प्रशिक्षण: निवड झाल्यानंतर ‘उमेद’ अभियानांतर्गत त्यांना बँकिंग व्यवहारांचे विशेष प्रशिक्षण दिले जाते.
४. मानधन आणि उत्पन्न (Salary & Commission)
बँक सखीला दोन प्रकारे उत्पन्न मिळते:
- निश्चित मानधन: काही ठिकाणी सुरुवातीला ठराविक मासिक मानधन दिले जाते.
- कमिशन: त्यांनी केलेल्या व्यवहारांच्या संख्येवर (उदा. नवीन खाते उघडणे, विमा काढणे, पैसे काढणे) त्यांना बँकेकडून कमिशन मिळते. यातून सक्रिय बँक सखी दरमहा रु. ५,००० ते १५,००० किंवा त्यापेक्षा जास्त कमवू शकतात.
५. बँक सखी होण्याचे फायदे
- ग्रामीण महिलांना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची संधी मिळते.
- समाजात आणि बँकेत मान-सन्मान मिळतो.
- बँकिंग क्षेत्रातील तांत्रिक कामाचा अनुभव मिळतो.
अर्ज कसा करावा? बँक सखी बनण्यासाठी तुम्ही तुमच्या गावातील ‘ग्राम संघ’ (Village Organization) किंवा तालुक्यातील ‘उमेद’ (MSRLM) कार्यालयाशी संपर्क साधू शकता. दरवर्षी रिक्त जागांनुसार याची निवड प्रक्रिया राबवली जाते.